English
Русский
Kimya maddənin quruluşunu, tərkibini, xassələrini və çevrilmələrini öyrənən elm sahəsidir. Kimya bizə elementlərin, birləşmələrin və qarışıqların xassələrini anlamağa və müxtəlif maddələri birləşdirərək yeni maddələr əldə etməyə imkan verir. Kimyanın əsas məqsədi atomlar və molekullar kimi maddənin əsas vahidlərini başa düşmək, kimyəvi reaksiyaları idarə etmək, enerji istehsal etmək, ekoloji problemlərin həlli yollarını tapmaq və bir çox sənaye proseslərini təkmilləşdirməkdir. Kimya bir neçə sahələrə bölünür və dərman inkişafı, qida texnologiyası və ətraf mühitin mühafizəsi kimi müxtəlif tətbiq sahələrinə malikdir. Kimya müasir dünyanın bir çox aspektlərinə təsir edən fundamental elmdir.
Kimyanin fiziki və riyazi prinsipləri birləşdirərək fiziki kimya kimi bir istiqaməti öyrənilir. Fiziki kimya kimyəvi sistemin energetikası, kinetikası və quruşlarının fiziki xüsusiyyətlərini izah edir. Termokimya (energetika), kolloid kimya, termodinamika, kvant kimya kimi sahələri əhatə edir. Reaksiyaların kinetikasını, həcmini, energetikasını və temperatur təsirini araşdırır. Kimyəvi tədqiqatların laboratoriya metodlarına və nümunələrin analizinə nəzər salır.
Kolloid kimya isə maddələrin nanoşkaladakı quruluşunu öyrənir, kolloidlər, qarışıqlar, dispers sistemlər və emulsiyalar kimi sistemləri tədqiq edir. Kolloidlərin optik, elektrik, kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərini araşdırır. Kolloidlərdən bioloji sistemlər və texnologiyada geniş tətbiq edilir.
Tədris proqramına müvaffiq olaraq üzvi kimya kursuna ayrilan dərs saatlarının miqdarı və vaxtı aşağıdakı sxemdə göstərilən kimdir:
|
№ |
Fakültə |
Kurs |
Fən |
Semestr |
Auditoriya saatları |
|
|
Mühazirə |
Məşğələ |
|||||
|
1 |
Əczaçılıq |
I |
Ümumi kimya |
Payız |
30 |
60 |
İF-15
ÜMUMİ KIMYA
Təhsil pilləsi: Əsas (baza) ali tibb təhsili
İxtisas: Əczaçılıq
Fənnin məqsədi:
Əczaçılıq fakültəsinin I kursunda tədris olunan Umumi kimya, kimyanın əsas prinsiplərini və molekulyar səviyyədə hadisələri anlamaq məqsədi daşıyan kimya sahəsidir. Tədris olunan ümumi kimyanın məqsədi tələbələrə kimyəvi hadisələri anlatmaq, termodinamik prinsipləri tədqiq etmək, kimyəvi tarazlıq və tarazlıq sabitlərinin hesablamaq, molekulyar strukturların və qarşılıqlı təsirləri təhlil etməkdən və kimyəvi kinetikanın tədqiq etməkdən və əməli vərdişləri öyrətməkdən ibarətdir.
Fənnin təlim nəticəsi:
- Ümumi kimyanın nəzəri əsaslarını, qanunlarını, kvant kimyasına keçid mərhələlərini bilir;
2. Məhlullar haqqında əsas anlayışları bilir, məhlulların hazırlanmasını bacarır, müxtəlif qatılıqda məhlullar hazırlayır və ifadə formalarını mənimsəyir;
3. Oksidləşmə-reduksiya, turşu-qələvi və kompleksəmələgəlmə reaksiyaları haqqında məlumatlara sahibdir, oksidləşmə - reduksiya reaksiyalarının tərtib üsullarını bilir;
4. Energetik səviyyə və yarımsəviyyələrdə elektronların paylanma ardıcıllığını, kovalent rabitənin növlərini, tam enerjinin asılı olduğu parametrləri bilir;
5. Kolloid məhlulların həqiqi məhlullardan fərqini və onların davamlılığının artırılması yollarını bilir;
6. Nanotexnologiya və nanohissəciklər haqqında ilkin biliklərə sahibdir;
7. Xromatoqrafik analiz üsullarını və maddələrin nümunələr üzrə ayırma və diaqnostik analizi haqqında bilir;
8. Ümumi kimya kursunda öyrəndiklərini, sonradan tədris olunacaq digər kimya fənləri ilə əlaqələndirərək təcrübəsində istifadə edir;
9. Kimya laboratoriyasında təhlükəsizlik qaydalarını bilir və tətbiq edir
Fənnin məzmunu:
Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq etdilmiş “Əczaçılıq” ixtisası təhsil proqramına əsasən məcburi fənndir.
Əczaçılıq fakültəsində tədris olunan Ümumi kimya fənni üç istiqamətdə tədris olunur. (Ümumi kimya, Fiziki kimya, Kolloid kimya),
Ümumi kimya - kimyanın əsas prinsiplərini və tibbi kimya sahəsində mühüm əhəmiyyəti olan molekul və atom quruluşlarını öyrədən bir sahədir. Bu fənn kimyanın əsas terminlərini, reaksiyalarını və kimya texnologiyalarını öyrədir. Təbii ki, əczacılıq fakültəsində bu fənnin tədrisi tibbi maddələrin və dərmanların kimyəvi quruluşları, bioloji fəallıqları haqqında bilikləri əhatə edir.
Fiziki kimya – kimyəvi hadisələri izah edən və onların qanunauyğunluqlarını fizikanın ümumi prinsipləri əsasında öyrənən elmdir. Bu fənn maddələrin quruluşu, qarşılıqlı təsiri ilə kimyəvi sistemlərin fiziki xüsusiyyətləri arasındakı əlaqələrindən bəhs edir. Fənnin tədrisində termodinamika, kinetika, kimyanın nəzəriyyləri və elektrokimya kimi mövzulara diqqət yetirilir. Əczacılıq sahəsində, dərmanların hazırlanmasında fiziki – kimyəvi tədqiqat üsulları əhəmiyyətli rol oynayır.
Kolloid kimya - dispers sistemləri (misal üçün, qarışıq maddələrdən ibarət emulsiyalar və suspenziyalar) öyrənən bir elmdir. Bu fənnin tədrisi zamanı müxtəlif məhlulların hazırlanması, səthi gərilmə, səthi aktiv və inaktiv maddələr, kolloidlərin hazırlanması və onların xassələri, koaqulyasiya və koalessensiya kimi mövzular öyrənilir. Kolloid kimya müxtəlif növ dərmanlar (tabletlər, kapsullar, məlhəmlər, kremlər, məhlullar və ya aerozollar) hazırlamaq üçün istifadə olunur. Həmçinin dərmanların bədəndə necə sərbəst buraxılmasına, udulmasına və paylanmasına təsir edən amilləri öyrənmək üçün istifadə olunur. Nanotexnologiya və nanomateriallar kolloid sistemlərlə birləşdirilir ki, dərmanların məqsədyönlü çatdırılması və uzunmüddətli təsirləri artır. Kolloid kimya dərmanların saxlama müddətini və davamlılığını artırmağa kömək edir. Dərmanlar zaman keçdikcə təsirini azalda və ya itirə bilər, buna görə də kolloid sistemlərin davamlılığının öyrənilməsi vacibdir. Dərmanların orqanizmdə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu başa düşmək kolloid kimyasının başqa bir vacib aspektidir. Dərmanların plazma, zülallar, hüceyrə membranları və ya digər bioloji sistemlərlə qarşılıqlı əlaqəsi araşdırılır.
Ümumi kimya, fiziki və kolloid kimya - kimyanın mühüm sahələridir və geniş karyera imkanlarına malik olan fənlərdir. Belə ki, tələbələr gələcəkdə kimya sahəsində fundamental tədqiqatlar aparan universitetlərdə, tədqiqat laboratoriyalarında və ya sənaye şirkətlərində alim və ya tədqiqatçı kimi, kimyəvi məhsulların istehsalı ilə məşğul olan şirkətlərdə istehsal proseslərini və keyfiyyətə nəzarəti inkişaf etdirmək üçün kimyaçı mütəxəssis kimi fəaliyyət göstərə bilərlər. Həmçinin, dərman və tibbi məhsullar istehsal edən əczaçılıq sənayesində və şirkətlərdə də işləyə bilərlər.
.
|
№ |
Mövzu (mühazirə) |
Ədəbiyyat (fəsil, səhifə) |
Saat |
|
1 |
Ümumi kimya, məzmunu və tibb elmi ilə əlaqəsi. Kimyəvi elementlərin canlı orqanizm lərdə paylanması. Atomun quruluşu. Atomun quruluşu haqqında mo del lər. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 6-10 https://az.warbletoncouncil.org/relacion-quimica-otras-ciencias-16595 |
2 |
|
2 |
Kvant ədədləri və energetik səviyyələrdə elektronların paylanma ardıcıllığını müəyyən edən qanunlar. De-Broyl dalğaları və Heyzenberqin qeyri-müəyyən lik prinsipi. Atom orbitalların hibridləşməsi və molekulların həndəsi forması. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010. fəsil 1, səh. 14-16 |
2 |
|
3 |
Elementlərin dövri sistemi və onların təsnifatı. Elementlərin fiziki parametr lə rinin onların sıra nömrəsindən asılı olaraq dəyişməsi.
|
Əhmədov E.L.,Hüseynquli ye va K.F. “Ümumi və fiziki kim ya dan mü ha zi rə lər”, Bakı, 2022, fəsil 2, səh. 45-50 |
2 |
|
4 |
|
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 17-21 |
2 |
|
5 |
Kimyəvi rabitənin növləri və onların xarak teristikası. Molekullararası qarşılıqlı təsir növləri (orentasiya, induksiya, dispersion qarşılıqlı təsirlər) kimyəvi rabitə nin polyarlığı və dipol momenti |
Əhmədov E.L.,Hüseynquli ye va K.F. “Ümumi və fiziki kim ya dan mü ha zi rə lər”, Bakı, 2022, fəsil 1, səh. 56-64 |
2 |
|
6 |
|
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 23-37 |
2 |
|
7 |
Kimyəvi termodinamika və bioenergetika. Termodinami ka nın 0 və I qanunları və onun bioloji sistemlərə tətbiqi. Ter mo kimya və onun qanunları. Hess qanu nun dan çıxan nə ticələr.
|
Acalova G.İ., Həsənov X.İ. “Termodinamika və bioe nergeti ka”, Bakı, 2021, fəsil 2, səh. 38-48
|
2 |
|
8 |
|
Acalova G.İ., Həsənov X.İ. “Termodinamika və bioener geti ka”, Bakı, 2021, fəsil 2, səh. 49-58
|
2 |
|
9 |
|
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o fi zi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 3, səh. 80-84 |
2 |
|
10 |
Zəif və qüvvətli elektrolitlər. pH və bioloji sistemlər. Orqanizmin əsas bufer sistemləri. Bufer təsiri və tutumu. Orqanizmdə turşu qələvi balansı. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 3, səh. 106-110 |
2 |
|
11 |
Elektrokimya. Bioloji sistemlərin elektrokimya sı. Elektrik keçiriciliyi, elektrod potensialı və metal-məhlul sərhəddində yaranan ikiqat elektrik təbəqəsi. Elektrodların təsni fa tı. Re doks-sistemlər və bioloji oksidləşmə. Membran potensialı və biopo tensialların təbiəti. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 4, səh. 123-127 https://www.ceb.cam.ac.uk/research/groups/rg-eme/Edu/the-electrical-double-layer |
2 |
|
12 |
Fermentlər və onların təsir mexanizmi. Fermen tativ reaksi yaların kinetikası. Fotokimyəvi və radiasion reaksiyalar. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 5, səh. 164-170 |
2 |
|
13 |
|
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 6, səh. 179-185 |
2 |
|
14 |
|
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 7, səh. 200-205 |
2 |
|
15 |
|
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 8, səh. 239-248 |
2 |
|
№ |
Mövzu (məşğələ) |
Ədəbiyyat |
Saat |
|
1 |
Laboratoriya avadanlıqları ilə tanışlıq. Stexio met rik qanun lar. Məhlulların qatılığı və onun ifadə üsulları. Bir qatılıq ifadə vasitəsindən digərinə keçid. Məsələ həlli. |
Əhmədov E.L., Hüseynquliyeva K.F. “Ümumi və fiziki kimyadan mühazirələr”, Bakı, 2022, fəsil 1, səh. 16-20 |
4 |
|
2 |
Elementlərin dövri sistemi. Elementlərin təsnifatı və oların fiziki - kimyəvi parametrlərinin sıra nömrəsindən asılılığı. |
Əhmədov E.L., Hüseynquliyeva K.F. “Ümumi və fiziki kimyadan mühazirələr”, Bakı, 2022, fəsil 2, səh. 45-50. |
4 |
|
3 |
Atomun quruluşu. De-Broyl dalğaları, Heyzen berqin qeyri-müəyyən lik prinsipi. Hidrogen atomuna müvafiq gələn spek tral seriyalar. Şredinger tənliyi. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və biofiziki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 6-10 |
4 |
|
4 |
Kvant ədədləri. Orbitallarda elektronların paylanma ardıcıllığını müəyyən edən qaydalar. Atom orbitallarının hibridləşməsi və molekulların həndəsi forması. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və biofiziki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 22-26 |
4 |
|
5 |
Kimyəvi rabitənin növləri. Kimyəvi rabitənin təbiəti haq qında klassik və müasir nəzəriyyələr. Oksid ləşmə-reduksiya reaksi ya ları. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 17-21 |
4
|
|
6 |
Orqanogen və biogen elementlər. Makro-, mikro- və ultramikro elementlər. Kompleks birləşmələr, əmələ gəlmə prinsipləri, adlandırılması, davamlılığı və dissosiasiyası. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 1, səh. 22-26 |
4 |
|
7 |
Termodinamikanın birinci qanunu. Daxili enerji, entalpiya. Birinci qa nu nun bioloji sis tem lə rə tətbiqi. Tənəffüs əmsalı və oksigenin kalorik ekvivalenti. Termokimya nın əsas qanunları. Məsələ həlli. |
Acalova G.İ., Həsənov X.İ. “Termodinamika və bioener getika”, Bakı, 2021, fəsil 7, səh. 73-79 |
4 |
|
8 |
Məhlullar. Suyun canlı orqanizmlərdə rolu və onun nizamlı modelləri. Həllolmanın mexanizmi və termodinamikası. Qazların mayelərdə və mayelərin bir-birində həll olması. Paylanma qanunu və ekstraksiya. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 3, səh. 80-83 |
4 |
|
9
|
Məhlulların kolliqativ xassələri. Raul qanunu Kri oskopiya və ebuli os kopiya. Elek trolit məh lulları. Hidrogen göstərici si. Bufer sistemlər və on ların təsir mexanizmi. Qanın bufer sistemləri. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 3, səh. 91-95 |
4 |
|
10 |
Elektrokimya. Məhlulların elektrik keçiriciliyi. Kondukto metriya. Elek trokimyəvi elementlər. Elektrodların təsnifatı Elektrod potensialı. Elektro kim yəvi analiz üsul ları. Kollokvium. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 4, səh. 123-130 |
2
2 |
|
11 |
Biokimyəvi reaksiyaların kinetikası və əsas anlayışları. Tem pe raturun reaksiya sür ətinə təsiri. Arrenius tənliyi. Ka taliz və katalizatorlar. Fermentativ kataliz və onun xüsu siy yətləri. La boratoriya işi: Hidrogen-peroksidin parçalanma reaksiyasının təd qi qi. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 5, səh. 152-161 |
4 |
|
12 |
Səth hadisələri. Səthi gərilmə. Adsorbsiyanın növləri və nəzəriyyələri. Xromatoqrafiya. Laboratoriya işi. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 6, səh. 179-185 |
4 |
|
13 |
Dispers sistemlərin təsnifatı, alınması, tənzimlənməsi və xassələri. Elektroforez və onun tibbdə tətbiqi. Zolların müxtəlif üsullarla alınmasına aid təcrübələr. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 7, səh. 200-205 |
4 |
|
14 |
Kolloid hissəciklərin quruluşu və onun mitselyar nəzəriy yəsi. Mitsellanın kimyəvi quruluşu. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 7, səh. 220-223 |
4 |
|
15 |
Dispers sistemlərin davamlılıq amilləri və koaqulyasiyası. Qanın laxtalanmasının koaqul ya siya mərhələsi, kolloid mühafizə və peptizasiya. |
Tağıyev D.B. Bioüzvi və bi o f izi ki kimya, Bakı, 2010, fəsil 7, səh. 227-232 |
4
|
