ƏCZAÇILIQ KİMYASI FƏNNİ ÜZRƏ 050802 – Əczaçılıq ixtisası üçün TƏDRİS PROQRAMI BAKI – 2025

G İ R İ Ş

Яcзачылыг кимйасы яcзачылыг факцлтясиндя ихтисас фянни олуб, али тящсилли мцтяхяссислярин - яcзачы-бакалавр вя яcзачы-маэистрларын щазырланмасында мцщцм йер тутур.

Əczaçılıq kimyası tibbi məqsədlərlə istifadə edilən maddələrin alınma üsullarını, quruluşunu, fiziki və kimyəvi xassələrini, onların kimyəvi quruluşu və orqanizmə təsiri arasındakı əlaqələri, keyfiyyətinə nəzarət üsullarını və saxlanma müddətində hansı dəyişikliklərə uğradığını  öyrənən bir elmdir.

Əczaçılıq kimyasının qarşısında duran vəzifələri həll etmək üçün fiziki, kimyəvi və fiziki-kimyəvi üsulların köməyindən istifadə edilir ki, bu üsullar da dərman maddələrinin sintezi və analizində geniş tətbiq olunur.  

Əczaçılıq kimyası əczaçılıq üzrə digər ixtisas fənləri olan farmakoqnoziya, farmakologiya, əczaçılıq texnologiyası, əczaçılıq işinin təşkili və toksikoloji kimya arasında mərkəzi yer tutur və əlaqələndirici funksiyanı yerinə yetirir. Dərman maddə molekullarının quruluşu ilə onların orqanizmə təsiri arasındakı əlaqəni tədqiq edən əczaçılıq kimyası, farmakologiya ilə sıx əlaqədə olur. Əczaçılıq kimyası, dərman formalarının alınma üsullarını öyrənən əczaçılıq texnologiyası ilə sıx əlaqədədir, çünki həmin dərman formaları əczaçılıq analizi üsullarının işlənilib hazırlanması üçün tədqiqat obyektləridir. Dərman vasitələrinin saxlanılma müddətində məruz qaldığı dəyişikliklər probleminin öyrənilməsi, eləcə də dərmanların keyfiyyətinə nəzarət üçün analitik xidmətin təşkili zamanı əczaçılıq kimyası, əczaçılıq işinin təşkili ilə sıx əlaqədə olur. Toksikoloji kimyanın qarşısında duran vəzifələrin həlli üçün əczaçılıq kimyasında istifadə edilən  tədqiqat üsulları baza hesab olunur.

Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin ikinci yarısından sonra, əczaçılıq kimyası, molekulyar biologiya və yüksək texnologiyalar sahəsindəki güclü irəliləyişlərdən istifadə edərək önəmli inkişafa nail olmuşdur. Belə ki, yeni dərman maddələrinin sintezində dərmanın fəallığında əsas rol oynayan biokimyəvi prinsiplərə və molekulyar farmakoloji əsaslara istinad edən əczaçılıq kimyası, bəzi ölkələrdə tibbi kimya kimi tədris olunur. Beləliklə, tibbi kimya yeni maddələrin sintezi və sintez edilmiş maddələrin dərman preparatı formasına gətirilməsi üçün dərmanın təsir mexanizmini müəyyən etməyə, eləcə də dərman maddəsi molekulunun quruluşu ilə farmakoloji fəallığı arasındakı əlaqəni öyrənən ixtisas fənninə çevrilməkdədir. Göründüyü kimi əczaçılıq kimyası ilə tibbi kimyanın məqsədləri eynidir, lakin bu məqsədə çatmaq yollarında fərqli xüsusiyyətlər vardır. Dərman maddəsi molekulunun tədqiqi zamanı, tibbi kimyaçı dərman maddələrinin sintezi, quruluş xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi və analizi üçün üzvi və analitik kimya; dərman maddələrinin təsir mexanizmlərini başa düşmək, yüksək fəallığa nail olmaq, eləcə də əlavə və toksiki təsirlərini minimuma endirmək üçün biokimya, farmakologiya və molekulyar biologiyaya aid bilgilərə malik olmalıdır.

Fənnin məqsədi: Əczaçılıq kimyası fənni əczaçılıq fakültəsinin ixtisas fənlərindən biri olmaqla dərman vasitələrinin yaradılması keyfiyyətinin təyini və standartlaşdırılmasının metodologiyasını öyrənir.

AKTS: 22

Tədris nəticəsində tələbələr bilməlidirlər:

1. Dərman maddələrinin təməl kimyəvi xüsusiyyətləri və bu xüsusiyyətlərin bioloji proseslərlə əlaqəsini bilmək və analiz etmək;
2. Bioloji fəal maddə kimi istifadə olunan sintetik və yarımsintetik maddələrin kimyəvi xüsusiyyətləri ilə müalicəvi və əlavə təsirləri arasındakı əlaqələri bilmək;
3. Dərmanların hədəfə çatdırılmasının metodologiyası və yanaşmalarını öyrənmək;
4. Bioloji fəal maddə kimi istifadə olunan sintetik və yarımsintetik birləşmələrin kimyəvi quruluşlarını, kimyəvi, fiziki-kimyəvi xassələrini və beynəlxalq qaydalara uyğun olaraq adlandırılmasını öyrənmək;
5. Bioloji fəal maddə kimi  istifadə olunan sintetik və yarımsintetik birləşmələrin farmakokintetik və farmakodinamik xüsusiyyətləri ilə kimyəvi quruluşları arasındakı əlaqələri bilmək və dərman istehsalında bu biliklərdən istifadə etmək;
6. Müəyyən farmakoloji təsirə səbəb olan kimyəvi quruluş özəliklərini bilmək və molekulyar quruluş-fəallıq əlaqələrini proqnozlaşdırmaq;
7. Bioloji fəal və köməkçi maddələrin kimyəvi quruluşları ilə əlaqədar olaraq gözlənilən kimyəvi və fiziki-kimyəvi problemləri öncədən görə bilmək və bu bilgiləri dərmanların tərkibinin seçilməsi və istehsalı mərhələlərində istifadə etmək;
8. Dərman maddəsinin miqdarı və eyniliyi təyini üçün kimyəvi laboratoriyalarda çalışma prinsiplərini, istiqamətləri və avadanlıq texnologiyasını mənimsəmək və müvafiq mərhələlərdə istifadə etmək;
9. Sintez məqsədi ilə istifadə olunan kimyəvi laboratoriyaların prinsiplərini, sintez üsullarını və cihazların texnologiyasını mənimsəmək və müvafiq mərhələlərdə müvəffəqiyyətlə istifadə etmək.

Bacarmalıdır:

1. Əsas analitik cihazlarla (xromatograflar, spektrofotometr, polyarimetr, refraktometr, tərəzi və s.) işləməyi;
2. Normativ sənədlər əsasında dərmanların keyfiyyətinə bütün növ nəzarəti həyata kecirməyi;
3. Nəzəri cəhətdən dərman maddəsinin həcm və cəkisini hesablamagı;
4. Kimyəvi quruluşu əsasında dərman maddələrinin analizini həyata kecirməyi;
5. Dərman qarışıqlarında komponentlərin uyuşmazlığını müəyyən etməyi;
6. Bütün növ farmakopeya analizlərini aparmağı;
7. Əməyin mühafizəsi və texniki təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməyi;
8. Dərman vasitələrinin keyfiyyəti haqqında yekun rəy verməyi.
9. Normativ sənədə müvafiq olaraq dərman vasitələrinin kiməyvi,  bioloji və fiziki-kimyəvi üsullarla analizini aparmaq;
10. Dərman vasitələrinin keyfiyyətini təyin etmək üçün  lazim olan avadanlıq və reaktivlərin çeşidini seçmək.

Yiyələnməlidir:

1.Normativ sənədə müvafiq olaraq dərman vasitələrinin kiməyvi,  bioloji və fiziki-kimyəvi üsullarla analizini aparmaq ;

2.Ayrı-ayrı dərman formalarının, o cümlədən tablet, məlhəm, inyeksiya üçün məhlulların fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərini təyin etmək;

3.Dərman vasitələrinin analizi üçün orta nümunənin   seçilməsi və götürülməsi qaydalarını müəyyən etmək;

4.Dərman vasitələrinin keyfiyyətini təyin etmək üçün  lazim olan avadanlıq və reaktivlərin çeşidini seçmək;

5.Yeni dərman vasitələrinin hazırlanmsı, sınaqdan keçirilməsi və qeydiyyatı, eləcədə istifadə edilən analiz üsullarının təkmilləşdirilməsini həyata keçirmək.

Азярбайcан Тибб Университетинин яcзачылыг факцлтясиндя бакалавр пилляси цчцн «İF-22» истигамяти цзря Азярбайcан Республикасы Тящсил Назирлийи вя Азярбайcан Республикасы Сящиййя Назирлийи тяряфиндян тясдиг олунмуш тядрис планына мцвафиг олараг яcзачылыг кимйасынын тядрисиня 330 саат айрылмышдыр. Бу саатлар семестрляр цзря ашаьыда эюстярилдийи кими бюлцшдцрцл-мцшдцр:

PROQRAM

“Əczaçılıq kimyası I” fənni üzrə mühazirələrin mövzuları, IV semestr, yaz

“Əczaçılıq kimyası I” fənni üzrə praktik məşqələlərin mövzuları, IV semestr, yaz

“Əczaçılıq kimyası II” fənni üzrə mühazirələrin mövzuları, V semestr, payız

“Əczaçılıq kimyası II” fənni üzrə praktik məşqələlərin mövzuları, V semestr, payız

“Əczaçılıq kimyası III” fənni üzrə mühazirələrin mövzuları, VI semestr, yaz

“Əczaçılıq kimyası III” fənni üzrə praktik məşqələlərin mövzuları, VI semestr, yaz

“Əczaçılıq kimyası IV” fənni üzrə mühazirələrin mövzuları, VII semestr, payız

“Əczaçılıq kimyası IV” fənni üzrə praktik məşqələlərin mövzuları, VII semestr, payız

Texniki təchizat.

• Əczaçılıq kimyası fənni üzrə məşğələlərin keçirilməsi üçün auditoriyalar.
• Laboratoriya qabları (sınaq şüşələri, kolbalar, stəkanlar, ölçülü qablar, piknometr, qıflar, pipetlər və s.).
• Reaktivlər;
• Ştativlər (bürtlə);
• Laboratoriya stolları.
• Yüksək effektli maye xromatoqraf
• Qaz xromatoqrafı
• İnfraqırmızı spektrometr
• Refraktometr
• Polyarimetr
• Spektrofotometr
• Maqnit qarışdırcısı
• Sentrifuqa
• Müxtəlif tərəzilər
• Termostat
• Akvadistillyator
• pH-metr
• Su hamamı
• Elektrik qızdırıcısı

                                         М Е Т О Д И К И   Т Я М И Н А Т

1. Slüeymanov T.A., Yusifova C. Y., Babayev N. Ə. Əczaçılıq kimyası, 1-ci hissə 2018, 896 S.
2. Slüeymanov T.A., Yusifova C. Y., Babayev N. Ə. Əczaçılıq kimyası, 2-ci hissə 2019, 679 S.
3. Slüeymanov T.A., Mövsümov İ.S., C. Y.Yusifova və başqaları, Əczaçılıq kimyası test tapşırıqları, I hissə, Bakı, 2016.
4. Slüeymanov T.A., Mövsümov İ.S., C. Y.Yusifova və başqaları, Əczaçılıq kimyası test tapşırıqları, II hissə, Bakı, 2017.
5. Farmasötik ve Medisinal Kimya I-ci və II-ci hissələr, Ankara 2019,1770 seh.
6. Беликoв В.Г. Фармацевтическая химия, Москва, 2014, 624 стр.
7. Bezugly P.O., Burian G.O., Abu Sharkh A. I., Taran K.A., Pharmaceutical chemistry, Kharkiv NPhAU “Original” 2013, 528p.

8. DonaldCarins. Essentials of Pharmacecutical chemistry. Third edition, London-Chicago “Pharmaceutical press”, 2005, 239 p.