English
Русский
Azərbaycan Tibb Universiteti üçün insan fiziologiyası üzrə tərtib olunan proqram ümumi praktik həkimin hazırlanması məqsədilə xəstəliklərin qarşısını almağa, sağlamlığın müdafiəsinə, saxlanmasına, sağlam həyat tərzinə, həmçinin fəal həyat fəaliyyəti və iş qabiliyyətinə doğru yönəldilmişdir.
Fiziologiya sağlam insanın həyat fəaliyyəti və sağlam həyat tərzinin fizioloji əsasları haqda elm olub, tibbin metodoloji fundamenti, xüsusilə onun profilaktik istiqamətidir. Fiziologiya həmçinin sağlamlıq diaqnostikasının elmi əsası və insan orqanizminin funksional fəallığının proqnozlaşdırılmasıdır.
Yaz semestrində keçirilən fənlər
|
№ |
Fakültələr |
Kurs |
Fənlər |
Auditoriya saatları |
||
|
Mühazirə (saat) |
Praktika (saat) |
Kredit |
||||
|
1 |
Stomatologiya |
I |
Normal fiziologiya |
30 |
90 |
8 |
Təhsil pilləsi: Bakalavriat
İxtisas: Stomatologiya
Fənnin məqsədi: Fənnin məqsədi insan fiziologiyası haqqında ümumi və xüsusi məlumatların dəqiq şəkildə öyrənilməsinə dəstək olmaq və sağlam orqanizmin müxtəlif sistemlərinin, orqanlarının, toxumalarının və hüceyrələrinin normal işləmə mexanizmlərini və onların tənzim yollarını öyrənməkdir. Tərtib olunan proqram həm fizioloji, həm də funksional sistemlərin fəaliyyətinin analizinə aid müasir elmi nailiyyətləri özündə cəmləşdirir.
Fənnin təlim nəticəsi:
Fənnin sonunda tələbə aşağıdakı bilik, bacarıq və kompetensiyalara malik olacaq:
1. Sağlam orqanizmin əsas funksiyalarını və onların fizioloji mahiyyətini izah edə biləcək;
2. Müxtəlif fizioloji göstəricilərin sabit qiymətlərini və onların orqanizmdəki rolunu açıqlaya biləcək;
3. Hüceyrə, toxuma, orqan və sistem səviyyəsində fizioloji proseslərin tənzimlənmə mexanizmlərini izah və əlaqələndirə biləcək.
- Fizioloji tədqiqat üsullarının prinsiplərini tətbiq edə və eksperimental heyvanlar üzərində praktik təcrübələr apara biləcək;
- Eksperimental işlər zamanı etik prinsiplərə və laborator təhlükəsizlik qaydalarına əməl edəcək.
6. Fizioloji göstəricilərin dəyişməsini təhlil və qiymətləndirmə bacarığı göstərəcək;
7. Orqanizmin funksional sistemlərinin quruluş və fəaliyyət qanunauyğunluqlarını qiymətləndirə və əsaslandıra biləcək.
8. Laborator şəraitdə və tədqiqat prosesində etik davranış və elmi kommunikasiya prinsiplərinə riayət edəcək.
9. Yeni fizioloji bilik və tədqiqat metodlarını müstəqil şəkildə mənimsəmək və tətbiq etmək bacarığı formalaşacaq.
Fənnin məzmunu
Fiziologiya — orqanizmin və onu təşkil edən orqan, toxuma və hüceyrələrin struktur elementlərinin həyat fəaliyyətini, bu fəaliyyətin səbəb və mexanizmlərini öyrənən elmdir. O, orqanizm ilə xarici mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqəni müəyyənləşdirir. Fiziologiya elmi digər fundamental elmlərlə (biokimya, fizika, biologiya, anatomiya və s.) sıx inteqrasiyada inkişaf edir, fiziki və kimyəvi qanunlara əsaslanır və onların tədqiqat üsullarından geniş istifadə edir.
Fiziologiya eksperimental elm olmaqla, onun əsas metodu təcrübədir. Fiziologiyanın əsas qanunları eksperimental müşahidələr və elmi dəlillərlə sübut olunur.
|
№ |
Mövzu (mühazirə) |
Ədəbiyyat |
Saat |
|
|
Giriş. Fiziologiyanın inkişaf tarixi. Canlı orqanizimlərin əsas xüsusiyyətləri. Oyanıcılıq. Oyanıcılığın meyarları. Qıcıqlanma qanunları. Oyanan toxumalarda bioelektrik hadisələri. Sükünət potensialı. Fəaliyyət potensialının ion mexanizmi və tərkib hissələri. Oyanmanın tormozlanması. Parabioz. Sabit cərəyanın oyanan toxumalara təsiri. (Qütb və fizioloji elektroton qanunları). |
|
2 |
|
|
Əzələ fiziologiyası. Eninə-zolağlı əzələnin morfofizioloji xüsusiyyətləri. Əzələ təqəllüsünün mexanizmi. Əzələ təqəllüsünün növləri. Əzələnin tək təqəllüsü, təqəllüsün summasiyası və tetanus. Hərəki vahidlər. Əzələnin işi, gücü. Əzələnin yorulması. Saya əzələlərin fiziolojı xüsusiyyətləri. |
|
2 |
|
|
Oyanan toxumada impulsun nəql olunma prinsipi. Sinaps. Sinirlərdə oyanmanın nəqlolunma qanunları.Mielinli və mielinsiz sinir liflərində oyanmanın nəql olunması. Sinir liflərinin təsnifatı. Sinaps və sinaptik ötürülmə. Sinapsların ümumi xüsusiyyətləri. Sinir əzələ ötürücülüyündə xolinesterazanın rolu. Sinir əzələ ötürücülüyünə mioreleksantların təsiri. Saya əzələlərdə oyanmanın sinirdən əzələyə ötürülməsinin xüsusiyyətləri. |
|
2 |
|
|
Mərkəzi sinir sisteminin ümumi və xüsusi fiziologiyası. Sinir mərkəzlərində oyanmanın yayılma xüsusiyyətləri. MSS-də tormozlanma prosesləri və onların növləri. MSS-nın funksiyalarının tədqiqat üsulları. Onurğa beyninin, uzunsov beyinin, orta beynin, beyin sütunu retikulyar formasiyasının, beyinciyin fiziologiyası. |
|
2 |
|
|
Mərkəzi sinir sistemi xüsusi fiziologiyası. Ara beyinin fiziologiyası (talamus, hipotalamus). Baş beyin limbik törəmələri və böyük yarımkürələr qabığının funksiyaları. Vegetativ sinir sistemi. Vegetativ sinir sisteminin morfofünksional xüsusiyyətləri. Vegetativ sinir sisteminin simpatik, parasimpatik və metasimpatik şöbələri. Vegetativ sinir sisteminin mediatorları, reseptorları. Simpatik və parasimpatik şöbələrinin finksional antoqonizmi. |
|
2 |
|
|
Qanın fiziologiyası. Qanın funksiyaları. Qanın formalı elementlərinin (eritrositlər, leykositlər, trombositlər) funksiyaları. Qanın müdafiə funksiyaları. Qanın laxtalanması. Damar-trombositar və koaqulyasion hemostaz. Qan qrupları. Rezus faktor. Stomatoloji xəstələrdə qanın klinik fizioloji dəyişiklikləri. |
|
2 |
|
|
Ürək fəaliyyətinin fiziologiyası. Ürək əzələsinin fizioloji xüsusiyyətləri. Ürək tsikli.(kardiotsikl). Ürəyin avtomatiyası. İşlək miokard hüceyrələrində elektrik prosesləri. Ürək fəaliyyətinin neyro-humoral və reflektor tənzimi. |
|
2 |
|
|
Ürək fəaliyyətinin xarici əlamətləri və qan-damar sisteminin fiziologiyası. Elektrokardioqrafiya, ürək tonları. Arterial təzyiqin ölçülməsi. Damarların funksional xüsusiyyətləri. Hemodinamika. Koronar qan dövranı, kiçik və qan dövranı, beyin qan dövranının səciyyəvi xüsusiyyətləri. Qan dövranının tənzimi. Arterial və venoz nəbz.Orqanizimdə arterial təzyiqi normal metabolizim üçün optimal səviyyədə saxlayan funksional sistem. |
|
2 |
|
|
Endokrin sisteminin fiziologiyası. Hormonların ümumi funksiyaları. Hormonların hədəf hüceyrələrlə qarşılıqlı təsiri. Hormonların hüceyrə daxili qarşılıqlı təsiri. Hipofizin, qalxanabənzər, qalxanabənzər ətraf, böyrəküstü vəzin hormonları. Mədəaltı vəzin, cinsiyyət vəzlərinin, timus və epifizin hormonal funksiyaları. Toxuma mənşəli bioloji fəal maddələr. Diş-çənə sisteminin inkişafında endokrin vəzilərin əhəmiyyəti. |
|
|
|
|
Tənəffüs sisteminin fiziologiyası. Nəfəsalma və nəfəsvermənin mexanizmi, plevra boşluğunda mənfi təzyiq.Tənəffüsün həcmləri.Qazların qanla daşınması. Tənəffüs mərkəzi. Tənəffüsün sinir-humoral tənzimi. Ağciyərlərin mexanoreseptorları. Qaz göstəricilərinin xemoreseptorları (mərkəzi və periferik). Yenidöğulmuşun ilk nəfəsalma mexanizmi. Müxtəlif atmosfer təzyiqində tənəffüs (aşağı və yuksək). Akklimatizasiya. Tənəffüs sisteminin nitq səslərinin yaradılmasında iştirakı. |
|
|
|
|
Həzm sisteminin fiziologiyası. Maddələr və enerji mübadiləsi. Termotənzim. Qidalanmanın funksional sistemi. Açlıq və toxluğun mərkəzi mexanizmləri. Endogen, eksogen qidalanma, sensor və metabolik toxluq. Hüceyrədaxili və hüceyrəxarici həzm. Ağız boşluğunda həzm. Udma aktı. Mədədə və onikibarmaq bağırsaqda həzm. Nazik və yoğun bağırsaqlarda həzm. Sorulmanın mexanizmi. Defekasiya aktı. Maddələr və enerji mübadiləsi. Əsas mübadilə. Vasitəsiz və vasitəli kalorimetriya, tənəffüs əmsalı. Termotənzim. Bədənin temperatur sxemi. İstiliyin kimyəvi və fiziki tənzimi. Temperatur tənzimi mərkəzləri. |
|
|
|
|
İfrağat sistemi. Sidik yaranmasının funksional sistemi. Sidiyin əmələgəlmə mexanizmi: filtrasiya, kanalcıq reabsorbsiyası, kanalcıq sekresiyası. Sidik yaranmasının tənzimi. Böyrəklərin müxtəlif funksional sistemlərdə iştirakı. Sidik ixracının mexanizmi. Sidiyin tərkibi, miqdarı. |
|
|
|
|
Analizatorların ümumi və xüsusi fiziologiyası. Resepsiya. Reseptorların təsnifatı. Birincili və ikincili hissiyat reseptorları. Reseptiv sahələr. Analizatorların ümumi xüsusiyyətləri. Görmə analizatoru. Torlu qişanın fotoreseptorları. Rəngli görmə. Rəngli görməni izah edən nəzəriyyələr. Elektroretinoqram (ERQ). Görmə yolları. Binokulyar görmə. Görmə qüsurları. |
|
|
|
|
Analizatorların xüsusi fiziologiyası. Eşitmə analizatoru. Eşitmə yolları. Binaural eşitmə. Eşitməni izah edən nəzəriyyələr. Taktil, vestibulyar qoxu və dad analizatorları. Ağrı, ağrının təsnifatı, yaranma səbəbləri. Ağrı resepsiyası. Ağrının neyro-kimyəvi mexanizmləri. Endogen antinosiseptiv sistem. |
|
|
|
|
Ali sinir fəaliyyəti. Davranışın təşkilinin reflektor prinsipi. Şərti və şərtsiz reflekslər. Şərti reflektor fəaliyyətin ləngiməsi. Davranış aktlarının sistem arxitektonikası. Ali sinir fəaliyyətinin tipləri. Eksperimental nevrozlar. Emosiyalar. Emosiyalar haqqında nəzəriyyələr, emosional stress. Motivasiyalar. Motivasiyaların təsnifatı, nəzəriyyələr. Yaddaş. Yaddaşın növləri. Yaddaş haqqında nəzəriyyələr. Yuxu. Yuxunun bioloji əhəmiyyəti, obyektiv əlamətləri. Yuxunun elektroensefaloqrafik göstəriciləri. |
|
|
|
№ |
Mövzu (praktik məşğələ) |
Ədəbiyyat |
Saat |
|
1 |
Fizioloji eksperimentlərin məqsədi və təşkili. Fizioloji tədqiqat üsulları. Fizioloji eksperimentlərdə istifadə olunan cihazlar və məhlullar. 1. Fizioloji tədqiqat üsulları. 2.Fizioloji tədqiqatlarda istifadə olunan cihazlar. 3.Fizioloji tədqiqatlarda istifadə olunan alətlər və məhlullar. |
|
2 |
|
Oyanan toxumaların ümumi fiziologiyası. Qalvanizm. Təcrübə işləri: 1. Sinir-əzələ preparatının hazırlanması, 2. Qıcıqlandırma üsulları. 3.Qalvaninin I və II təcrübələri, Matteucci təcrübəsi. |
4 |
||
|
2 |
Əzələlərin fiziologiyası. Əzələ təqəllüsünün mexanizmi. Əzələ təqəllüsünün növləri. Saya əzələlərin fiziologiyası. Əzələnin işi, gücü, yorulması. Təcrübə işləri: 1.Əzələnin tək təqəllüsü və onun təhlili. 2.Əzələnin tək təqəllüsünə qıcıq qüvvəsinin, sııxlığının və temperaturun təsiri, dişli və hamar tetanusun qeydi. |
|
2 |
|
Sinirdə impulsun ötürülmə xüsusiyyətləri. Oyanmanın nəql olunma qanunları. Sinapsların fiziologiyası. Təcrübə işləri: 1.Oyanmanın qütb qanunu. 2.Fizioloji elektroton qanunu 3.Oyanmanın nəql olunma qanunları (fizioloji və anatomik tamlıq, izolə nəql olunma, ikitərəfli nəql olunma). |
4 |
||
|
3 |
МSS-nin fiziologiyası. Onurğa beyininin, uzunsov beyinin, orta beyinin fiziologiyası. Təcrübə işləri: 1.Qurbağada onurğa beyni reflekslərinin müşahidəsi. 2.Refleks müddətinin təyini və refleks qövsünün təhlili. 3.İnsanda spinal reflekslərin müşahidəsi. |
|
2 |
|
МSS-nin fiziologiyası. Ara beyinin (talamus və hipotalamus ), beyinciyin fiziologiyası. МSS-nin fəaliyyətinin öyrənilmə üsulları. Təcrübə işləri: 1. Mərkəzi ləngimənin müşahidəsi (İ.M.Secenov). 2.Periferik ləngimənin müşahidəsi. 3.Baş beyin fəaliyyətinin elektroensefaloqrafik təhlili. |
4 |
||
|
4 |
Vegetativ sinir sisteminin fiziologiyası. Təcrübə işləri: 1.İnsanda veğetativ tonusun Kerdo indeksinə əsasən qiymətləndirilməsi. 2.Veğetativ sinir sisteminin reaktivliyinin vaqal reflekslərə əsasən qiymətləndirilməsi. |
|
2 |
|
Qanın fiziki-kimyəvi xassələri, miqdarı və tərkibi. Təcrübə işləri: 1.Qanın plazma və formalı elementlərə ayrılması. 2.Müxtəlif hemoliz növlərinin müşahidəsi. Eritrositlərin osmotik rezistentliyinin təyini. 3.Eritositlərin çökmə sürətinin təyini. |
4 |
||
|
5 |
Eritrositlər. Hemoqlobin. Qan qrupları. Təcrübə işləri: 1.Eritrositlərin sayılması (Qoryayev üsulu ilə). 2. Hemoqlobinin qanda miqdarının təyini (A.Sali üsulu ilə ) 3. Qan qrupları və rezus faktorun təyini. |
|
2 |
|
Leykositlər. Leykoformula. Trombositlər. Laxtalanma mexanizmi. Təcrübə işləri: 1. Leykositlərin sayılması (Qoryayev üsulu ilə). 2. Qanın laxtalanma müddətinin təyini |
4 |
||
|
6 |
Ürək qan-damar sisteminin fiziоlоgiyasi. Təcrübə işləri: 1.Qurbağanın ürək fəaliyyətinin qrafik qеydi. 2.Qurbağa ürəyinin avtоmatizmi. Ştanniusun liqaturaları. 3.Ürək fəaliyyətinin müхtəlif fazalarında ürək əzələsinin оyanıcılıq qabiliyyətinin öyrənilməsi-ekstrasistolanın müşahidısi. |
|
2 |
|
Ürək fəaliyyətinin tənzimi (sinir, humoral, reflektor) Təcrübə işləri: 1.Qurbağanın ürək fəaliyyətinin humoral tənzimi (Ştraube təcrübəsi). 2.Qurbağanın ürək fəaliyyətinin reflektor tənzimi (Holts refleksi). 3.İnsanda göz-ürək (Aşner-Danini) refleksinin müşahidəsi. |
4 |
||
|
7 |
Ürək fəaliyyətinin хarici əlamətləri. EKQ, ürək tonları. Təcrübə işləri: 1.Elektrokardioqramın yazılması (EKQ) və onun təhlili. 2.Ürək tonlarının auskultasiyası.Fonokardioqrafiya. İnsanlarda zirvə vurğusunun təyini. |
|
2 |
|
Hemodinamikanın əsas qanunları. Damar fəaliyyətinin öyrənilməsi. Təcrübə işi: 1.İnsanda arterial qan təzyiqinin ölçülməsi (Riva-Roççi və Korotkov üsulları). 2.İnsanda arterial nəbzin təyini və onun xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi. 3.Qurbağanın üzgəc pərdəsində qan dövranının müşahidəsi (Valter təcrübəsi). |
4 |
||
|
8 |
Endokrin sistemin fiziologiyası. Hipofiz, qalxanabənzər, qalxanabənzərətraf, mədəaltı vəzin fiziologiyası. Təcrübə işləri:
Ağ siçanlarda qandakı glükozanın miqdarına insulinin təsiri |
|
2 |
|
Böyrəküstü, epifiz və timus vəzlərinin fiziologiyası. Toxuma hormonları. Təcrübə işi: Adrenalin, asetilxolin və atropinin qurbağanın göz bəbəyinin əzələlərinə təsiri. |
4 |
||
|
9 |
Aralıq imtahan
|
|
2 |
|
Tənəffüsün fiziologiyasi. Nəfəsalma və nəfəsvеrmə aktının mexanizmi.Ağciyərlərin həyat tutumu. Qazların qanla daşınması. Təcrübə işləri: 1.Nəfəsalma və nəfəsvеrmənin müşahidəsi (Dоndеrs mоdеli, qabırğaların fəaliyyətinin sхеmi). 2. Spirоmеtriya. Ağciyərlərin həyat tutumunun və dəqiqəlik həcminin təyini. |
4 |
||
|
10 |
Tənəffüs mərkəzi. Aşağı və yuxarı atmosfer təzyiqində tənəffüs Tənəffüsün tənzimi. Təcrübə işləri: 1. İnsanda tənəffüsün iradi dayanmasının (apnoe) nəticələrinin müşahidəsi. 2. Udma aktı zamanı tənəffüsün reflektor dayanmasının müşahidəsi. |
|
2 |
|
Həzm sisteminin fiziologiyasi. Ağız boşluğunda həzm Təcrübə işləri: 1.İnsanda ağız suyu ifrazının müşahidəsi. 2.Dovşanda xolinesteraza ingibitorlarının ağız suyu ifrazına təsirinin müşahidəsi. 3.Mastikasioqrafiya |
4 |
||
|
11 |
Həzm sisteminin fiziologiyasi. Mədədə, 12 barmaq bağırsaqda, nazik və yoğun bağırsaqlarda həzm. Aclıq və toxluqun fizioloji əsasları Təcrübə işi: 1. Eksperimentdə mədə şirəsinin alınması. 2. Nazik bağırsaqda sorulmanın müşahidəsi. 3. Dovşanda hipotalamusun motivasiya zonalarının elektrik cərəyanı ilə qıcıqlandırmaqla aclıq və toxluq hissiyatlarının müşahidəsi. |
|
2 |
|
İnsanda enerji mübadiləsi. Bədən temperaturunun tənzimi. Təcrübə işləri: 1.Əsas mübadilənin təyini 2.Gündəlik qida rasionunun tərtib edilməsi. 3.Dəridə olan termoreseptorların yüksək və aşağı temperatura adaptasiyası. |
4 |
||
|
12 |
İfrağat sisteminin fiziologiyasi. Filtrasiya, kanalcıq reabsorbsiyası və sekresiyası. Təcrübə işləri: 1.Adrenalinin diurezə təsiri. 2. İnsanda tər ifrazının müşahidəsi |
|
2 |
|
Analizatorların fiziologiyası. Görmə analizatoru. Təcrübə işləri: 1.Görmə itiliyinin təyini. 2.Gözün akkomodasiyasının təyini. |
4 |
||
|
13 |
Eşitmə, müvazinət, analizatorlarinin fiziologiyası. Təcrübə işləri: 1.Pıçıltı ilə danışıq zamanı eşitmə itiliyinin təyini. 2.Səsin həva və sümük keciriciliyinin müqaisəsi (Rinne təcrübəsi).
|
|
2 |
|
Dad, qoxu analizatorlarinin fiziologiyası. Təcrübə işləri: 1.Dilin dad xəritəsinin müayinəsi. 2.Dad hissiyatının qıcıq həddinin təyini. 3.Qoxu reseptorlarının həssaslığının təyini. |
4 |
||
|
14 |
Taktil hissiyatının fiziologiyası. Ağrı hissiyatı. Təcrübə işləri: 1.Taktil hissiyyatının təyini. 2.Ağrı hissiyyatının analizi. |
|
2 |
|
Ali sinir fəaliyyətinin fiziologiyasi. Davraniş aktinin sistem arxitektonikasi. Təcrübə işləri: 1.İnsanda söz qıcığının təsiri ilə şərti ağız suyu ifrazının müşahidəsi. 2.İnsanda temperamentin tiplərinin təyini. |
4 |
||
|
15 |
Emosiya, motivasiya, yaddaş. Təcrübə işləri: 1. İnsanda ali sinir fəaliyyətinin xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi. |
|
2 |
|
Yekun dərs. |
4 |
