22 İyul – Ümumdünya Beyin Günü hər bir insan üçün beyin sağlamlığının əhəmiyyətini bir daha xatırladır. Sağlam beyin sağlam düşüncə, yüksək həyat keyfiyyəti və aktiv uzunömürlülüyün əsas şərtidir.

Beyin insan orqanizminin ən mürəkkəb, ən həssas və ən vacib orqanlarından biridir. Orqanizmdə baş verən bütün proseslər – düşünmək, öyrənmək, yadda saxlamaq, danışmaq, hərəkət etmək, hiss etmək, qərar qəbul etmək, emosiyaları ifadə etmək və daxili orqanların fəaliyyətini tənzimləmək – beynin nəzarəti altında həyata keçirilir. İnsan şəxsiyyətini formalaşdıran bütün xüsusiyyətlər, həyat təcrübəsi, bacarıqları, vərdişləri və xatirələri məhz beynin fəaliyyəti ilə bağlıdır.

Orta hesabla 1,3–1,5 kiloqram çəkisi olan beyin bədən çəkisinin cəmi 2 faizini təşkil etsə də, orqanizmin istifadə etdiyi oksigenin və enerjinin təxminən 20 faizini sərf edir. Beyin milyardlarla sinir hüceyrəsindən – neyronlardan ibarətdir və bu hüceyrələr arasında yaranan milyonlarla əlaqə insanın öyrənmə, yaddaş və düşünmə qabiliyyətinin əsasını təşkil edir. Bu mürəkkəb sistemin sağlamlığının qorunması yalnız nevroloji xəstəliklərin qarşısının alınması baxımından deyil, həm də insanın həyat keyfiyyətinin, əmək qabiliyyətinin və aktiv uzunömürlülüyünün təmin edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Son illər insult, demensiya, Parkinson xəstəliyi, epilepsiya, miqren və digər nevroloji xəstəliklərin yayılmasının artması beyin sağlamlığına diqqətin daha da artırılmasını zəruri edir. Beyin sağlamlığının qorunması üçün xüsusi dərman və ya möcüzəvi üsul yoxdur. Sağlam həyat tərzi, düzgün gündəlik rejim və profilaktik tədbirlər beynin uzun illər sağlam qalmasının əsas şərtləridir. 

Müntəzəm fiziki aktivlik təkcə əzələ və ürək-damar sisteminin deyil, həm də beynin sağlamlığı üçün olduqca vacibdir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, müntəzəm idman edən insanlarda idrak funksiyalarının zəifləməsi və demensiyanın inkişaf riski daha aşağı olur. Sürətli gəzinti, velosiped sürmək, üzgüçülük, yüngül qaçış və rəqs kimi fəaliyyətlər həm fiziki, həm də zehni sağlamlığa müsbət təsir göstərir.

Keyfiyyətli yuxu beynin bərpası üçün həyati əhəmiyyət daşıyan təbii prosesdir. Gün ərzində qəbul edilən məlumatların yaddaşa köçürülməsi, öyrənmə prosesinin möhkəmləndirilməsi və beynin funksional bərpası əsasən yuxu zamanı baş verir.

Uzun müddət davam edən yuxusuzluq diqqətin azalmasına, yaddaşın zəifləməsinə, emosional gərginliyin artmasına və gələcəkdə müxtəlif nevroloji xəstəliklərin inkişaf riskinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Böyüklərin hər gecə orta hesabla 7–8 saat fasiləsiz və keyfiyyətli yuxu alması tövsiyə edilir.

Beyin normal fəaliyyət göstərmək üçün davamlı olaraq enerji və müxtəlif qida maddələrinə də ehtiyac duyur. Vitamin, mineral, omeqa-3 yağ turşuları, antioksidant və zülallarla zəngin qidalar sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini dəstəkləyir və beyin toxumasının sağlamlığını qoruyur.

Qidalanma rasionunda təzə tərəvəz və meyvələr, tam taxıl məhsulları, paxlalılar, balıq, qoz-fındıq və bitki yağlarının üstünlük təşkil etməsi tövsiyə olunur. Şəkərli içkilərin, trans yağların, yüksək duz tərkibli və emal olunmuş qidaların həddindən artıq qəbulu isə ürək-damar sistemi ilə yanaşı, beyin sağlamlığına da mənfi təsir göstərə bilər.

Gündəlik kifayət qədər su qəbul etmək beynin normal fəaliyyəti üçün vacib şərtlərdən biridir. Orqanizmdə maye çatışmazlığı diqqətin azalmasına, yorğunluğa və iş qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Beyin də digər orqanlar kimi müntəzəm fəaliyyət göstərdikdə öz funksiyalarını daha yaxşı qoruyur. Yeni biliklər öyrənmək, kitab oxumaq, xarici dil mənimsəmək, musiqi alətində ifa etməyi öyrənmək, şahmat oynamaq, krossvord və Sudoku həll etmək, məntiq oyunları və müxtəlif intellektual fəaliyyətlərlə məşğul olmaq beynin fəaliyyətini stimullaşdırır.

Mütəmadi zehni fəaliyyət yaddaşı gücləndirir, diqqəti artırır, problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirir və yaş artdıqca idrak funksiyalarının qorunmasına kömək edir.

İnsan sosial varlıqdır və sosial əlaqələr həm psixi, həm də beyin sağlamlığı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailə üzvləri, dostlar və yaxınlarla müntəzəm ünsiyyət emosional gərginliyi azaldır, stressin təsirlərini zəiflədir və beynin idrak funksiyalarını dəstəkləyir.

Xroniki stress beynin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərən mühüm amillərdəndir. Uzunmüddətli stress yaddaşın zəifləməsinə, diqqətin pozulmasına, yuxu problemlərinə və emosional gərginliyin artmasına səbəb ola bilər.

İstirahətə vaxt ayırmaq, fiziki aktiv olmaq, hobbilərlə məşğul olmaq, açıq havada gəzmək və gündəlik həyat balansını qorumaq stressin azaldılmasına kömək edir.

Siqaret çəkmək, alkoqollu içkilərdən həddindən artıq istifadə və digər zərərli vərdişlər beyin damarlarının zədələnməsinə, qan dövranının pozulmasına və insult riskinin artmasına səbəb olur. Sağlam həyat tərzi seçimi beyin sağlamlığının qorunmasının əsas şərtlərindən biridir.

Müntəzəm profilaktik tibbi müayinələrdən keçmək, arterial təzyiqi, qan şəkərini və xolesterin səviyyəsini nəzarətdə saxlamaq da beyin sağlamlığının qorunmasına mühüm töhfə verir.

Beyin sağlamlığının təməli uşaqlıq və yeniyetməlik dövründən qoyulur. Düzgün qidalanma, keyfiyyətli yuxu, fiziki aktivlik və təhsil prosesi sağlam beyin inkişafını dəstəkləyir. Beyin sağlamlığının qorunması yalnız xəstəlik yarandıqdan sonra deyil, həyatın bütün mərhələlərində davam etdirilməli olan mühüm profilaktik tədbirdir.

Unutmayaq ki, beynimiz həyat boyu bizə xidmət edən ən qiymətli orqanlardan biridir. Onun sağlamlığını qorumaq hər birimizin gündəlik həyatında etməli olduğu ən vacib investisiyalardan biridir.

Sona Əliyeva

ATU-nun Nevrologiya kafedrasının assistenti, tibb üzrə fəlsəfə doktoru