Bu sahədə konkret proqramlar və hüquqi mexanizmlər formalaşdırılıb

Hər il 8 may tarixi dünyada Talassemiya Günü kimi qeyd olunur. Bu günün əsas məqsədi irsi qan xəstəliklərindən biri olan talassemiyaya diqqət çəkmək, cəmiyyətdə maarifləndirməni gücləndirmək və profilaktik tədbirlərin əhəmiyyətini ön plana çıxarmaqdır.

Bunun üçün ilk növbədə “talassemiya nədir?” – sualına cavab axtarmaq, onun diaqnostikası, növləri və müalicə üsulları haqqında müəyyən bilgiyə malik olmaq zərurəti yaranır.  Bu barədə fikirlərini “Təbib” qəzetinin əməkdaşı ilə bölüşən ATU-nun Tədris Terapevtik Klinikasının həkim hematoloqu Şəhla Şabanova bildirib ki, talassemiya autosom ressesiv keçid göstərən irsi genetik qan azlığıdır. Talassemiya zamanı eritrosit, yəni qırmızı qan hüceyrələrində olan hemoqlobinin alfa və ya beta zəncirinin yanlış istehsal edilməsi izlənilir.

Talassemiya xəstəliyinin iki - Alfa Talassemiya və Beta Talassemiya növünün olduğunu, ölkəmizdə isə ən çox Beta Talassemiya növünə rast gəlindiyini deyən müsahibimizin sözlərinə görə, Beta Talassemiyada hemoqlobinin tərkib hissəsi olan  beta - qlobin zəncirinin sintezində qismən və ya tam pozulma müşahidə olunur, bu pozulmalara əsasən xəstəliyin şiddəti təyin edilir.

Beta Talassemiyanın 3 forması - Beta Talassemiya Minor (Daşıyıcı forma), Beta Talassemiya İntermedia (Aralıq forma) və Beta Talassemiya Mayor (Xəstə forma) haqqında da məlumat verən həkim hematoloq qeyd edib ki, Talassemiya mayor xəstəliyin ən ağır klinik forması olub, adətən erkən uşaqlıq dövründə özünü göstərir: “Bu zaman uşaqlarda dərin anemiya, solğunluq, halsızlıq və inkişafdan qalma kimi əlamətlər müşahidə olunur. Xəstəliyin gedişində qaraciyər və dalağın böyüməsi, sümük deformasiyaları, xüsusilə üz və kəllə nahiyəsində dəyişikliklər meydana çıxa bilər. Talassemiya mayorlu xəstələr həyatlarını davam etdirmək üçün mütəmadi qan köçürülməsinə və kompleks tibbi nəzarətə ehtiyac duyurlar. Bu xəstəliyin tam sağalması üçün HLA uyğun donordan sümük iliyi transplantasiyası uyğun müalicə yoludur”.

Bu formalardan hər hansı birinin cinsdən asılı olmadan sağlam fərdlə nikahının mümkünlüyünü də vurğulayan həkim, bu kombinasiyalardan xəstə genin müxtəlif paylanmasından asılı olaraq sağlam, xəstə və daşıyıcı övladların doğula biləcəyini söyləyib: “Belə ki, cütlükdən biri sağlam, digəri daşıyıcıdırsa , 50 % sağlam , 50% daşıyıcı övlad dünyaya gələcək. Və ya hər iki fərd daşıyıcıdırsa, 1∶ 2∶1 nisbətində, yəni 25% faiz xəstə, 50% daşıyıcı, 25% sağlam övlad dünyaya gəlir. Digər halda, sağlam fərdlə talassemiya xəstəsi olan nikahdan 100% daşıyıcı övlad doğulur. Talassemiya qlobal miqyasda geniş yayılmış irsi qan xəstəliklərindən biri olmaqla yanaşı, bəzi coğrafi ərazilərdə daha yüksək rastgəlmə tezliyi ilə seçilir. Təəssüflə qeyd etməliyəm ki, bu baxımdan Azərbaycan da talassemiyanın nisbətən geniş yayıldığı, yəni endemik zona hesab olunan ölkələr sırasına daxildir. Bu fakt problemin yalnız tibbi deyil, eyni zamanda sosial və demoqrafik aspektdən də aktuallığını artırır. Məhz bu səbəbdən talassemiyanın endemik xarakter daşıdığı ərazilərdə profilaktik tədbirlərin rolu xüsusilə böyükdür.  Azərbaycanda talassemiyaya qarşı dövlət səviyyəsində sistemli mübarizə xüsusilə son 15–20 ildə gücləndirilmişdir və bu sahədə konkret proqramlar və hüquqi mexanizmlər formalaşdırılmışdır”.

Həmsöhbətimiz onu da bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Talassemiya ilə mübarizə üzrə Dövlət Proqramı (2015–2020)” ən mühüm mərhələlərdən biri olub. Bu proqram çərçivəsində xəstəliyin profilaktikası, erkən diaqnostika, müalicə və qeydiyyat sisteminin təkmilləşdirilməsi əsas prioritetlər kimi müəyyən edilib: “2015-ci ildən etibarən nikahdan əvvəl tibbi müayinə sisteminin tətbiqi çərçivəsində cütlüklər talassemiya daşıyıcılığına görə icbari şəkildə yoxlanılır ki, bu da xəstəliyin profilaktikasında mühüm rol oynamaqdadır. Bundan başqa,  son illərdə genetik skrininq və prenatal diaqnostika genişləndirilir,  beynəlxalq əməkdaşlıq gücləndirilərək, maarifləndirmə kampaniyaları və donor hərəkatı inkişaf etdirilir”.

Talassemiyaya qarşı görülən islahatlar və dövlət proqramlarının əhəmiyyətindən də söz açan həkim hematoloq Ş.Şabanova, bu kompleks yanaşma nəticəsində xəstəliyin erkən aşkarlanmasının artdığını, ağır halların sayında nisbi azalma meylinin formalaşdığını diqqətə çatdırıb. Bununla belə, ölkə əhalisinin təxminən 8–10 faizinin daşıyıcı olması talassemiyanın hələ də ciddi ictimai səhiyyə problemi olaraq qaldığının göstəricisidir.